భారతదేశంలో అత్యంత పురాతన విశ్వవిద్యాలయం: తక్షశిల
భారతదేశ చరిత్రలో విద్యా వ్యవస్థలకు ఎంతో విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. జ్ఞాన సముపార్జన కోసం ప్రాచీన కాలం నుండి మన దేశం ప్రపంచానికి మార్గదర్శిగా నిలిచింది. ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి నివాస విశ్వవిద్యాలయంగా తక్షశిల గుర్తింపు పొందింది. క్రీస్తు పూర్వం ఏడు వందల సంవత్సరం నుండి క్రీస్తు శకం ఐదు వందల సంవత్సరం వరకు ఈ విద్యా కేంద్రం అత్యంత వైభవంగా వెలుగొందింది. ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ లోని రావల్పిండి సమీపంలో ఉన్న ఈ చారిత్రక ప్రదేశం భారతీయ ఉపఖండంలోనే అతి పెద్ద విద్యా కేంద్రంగా విరాజిల్లింది. దీని ప్రాముఖ్యతను గుర్తించిన యునెస్కో సంస్థ ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా ప్రకటించింది.
తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయం కేవలం ఒక విద్యా సంస్థ మాత్రమే కాదు అదొక గొప్ప గురుకుల వ్యవస్థకు నిలయం. నేటి ఆధునిక కళాశాలల వలె కాకుండా విద్యార్థులు గురువుల నివాసాల్లోనే ఉంటూ విద్యను అభ్యసించేవారు. ఇక్కడ వేదాలు, ఆయుర్వేదం, ఖగోళ శాస్త్రం, రాజనీతి, సైనిక విద్య, వ్యాకరణం, గణితం వంటి అనేక శాస్త్రాలను బోధించేవారు. ఈ విశ్వవిద్యాలయానికి కేవలం భారతదేశం నుండే కాకుండా ప్రపంచంలోని వివిధ దేశాల నుండి విద్యార్థులు వచ్చి విజ్ఞానాన్ని పొందేవారు. బౌద్ధ, జైన, హిందూ మతాల అధ్యయనం ఇక్కడ సమాంతరంగా జరిగేది. ప్రసిద్ధ వ్యాకరణ కర్త పానిని, వైద్య శాస్త్ర పితామహుడు చరకుడు, రాజనీతిజ్ఞుడు చాణక్యుడు వంటి మహానుభావులు ఇక్కడ చదువుకున్నారని చరిత్ర చెబుతోంది.
ఈ విశ్వవిద్యాలయం అఖండ భారత భౌగోళిక వైవిధ్యాన్ని, మేధో సంపత్తిని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పింది. కుషాణ, గుప్త సామ్రాజ్యాల కాలంలో తక్షశిల కీర్తి శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ఇక్కడి నుండి వెలువడిన గణిత, వైద్య శాస్త్ర గ్రంథాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాపించాయి. తక్షశిల అనుసరించిన బోధనా పద్ధతులు, గురుకుల విధానం నేటి విద్యా వ్యవస్థకు కూడా ఎంతో స్ఫూర్తినిస్తాయి. ఇక్కడి గ్రంథాలయాలు, శాస్త్రీయ పరిజ్ఞానం భారతీయ సంస్కృతికి వెలకట్టలేని ఆభరణాలుగా నిలిచాయి. విద్యార్థుల మేధస్సుకు పదును పెడుతూ వారిని సంపూర్ణ మానవులుగా తీర్చిదిద్దడంలో ఈ విశ్వవిద్యాలయం కీలక పాత్ర పోషించింది.
నలంద, విక్రమశిల వంటి ఇతర ప్రాచీన విశ్వవిద్యాలయాలతో పోల్చినప్పుడు తక్షశిల అత్యంత పురాతనమైనదిగా నిలుస్తుంది. నలంద విశ్వవిద్యాలయం క్రీస్తు శకం ఐదవ శతాబ్దంలో ప్రారంభం కాగా, తక్షశిల అంతకు కొన్ని శతాబ్దాల ముందే ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆధునిక కాలంలో సెరంపూర్ కళాశాల వంటి సంస్థలు విశ్వవిద్యాలయ హోదా పొందినప్పటికీ, చారిత్రక ప్రాధాన్యత పరంగా తక్షశిల స్థానం అద్వితీయం. విదేశీ దండయాత్రల వల్ల ఈ గొప్ప విద్యా కేంద్రం కాలక్రమేణా దెబ్బతిన్నప్పటికీ దాని కీర్తి మాత్రం ఇప్పటికీ సజీవంగా ఉంది.
ప్రస్తుతం తక్షశిల శిథిలాలు మన పూర్వీకుల మేధస్సుకు మూగ సాక్ష్యాలుగా నిలిచి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో జరుగుతున్న పునరుద్ధరణ పనులు ప్రాచీన భారతీయ వైభవాన్ని గుర్తు చేస్తున్నాయి. ఇది కేవలం ఒక చారిత్రక కట్టడమే కాదు, భారతీయ విద్యా దాహానికి ఒక గొప్ప చిహ్నం. నేటి యువతకు, పరిశోధకులకు తక్షశిల చరిత్ర ఎంతో ప్రేరణను ఇస్తుంది. ప్రపంచ విద్యా పటంలో భారతదేశాన్ని అగ్రస్థానంలో నిలబెట్టిన తక్షశిల గొప్పతనం తరతరాలకు స్ఫూర్తిదాయకం. విజ్ఞానమే నిజమైన శక్తి అని చాటిన ఈ పుణ్యభూమి భారతీయ విద్యా వికాసానికి మూలస్తంభం వంటిది
(సి.హెచ్.ప్రతాప్)
