భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో నవల అనే ప్రక్రియ ఆవిర్భావం ఒక విప్లవాత్మకమైన మార్పు. పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, కావ్యాలకే పరిమితమైన మన సాహిత్యం ఆధునిక కాలంలో వచన రూపంలోకి మళ్లింది. భారతీయ రచయిత రాసిన మొట్టమొదటి నవల ఏది అనే అంశంపై వివిధ అభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం బంకించంద్ర ఛటర్జీ రాసిన ‘రాజ్ మోహన్స్ వైఫ్’ భారతీయ సాహిత్యంలో తొలి నవలగా గుర్తింపు పొందింది. 1864లో ఆంగ్ల భాషలో ప్రచురితమైన ఈ నవల భారతీయ నవలా సాహిత్యానికి పునాది వేసింది.
బంకించంద్ర ఛటర్జీ ఈ నవలను బెంగాలీలో కాకుండా మొదట ఆంగ్లంలో రాయడం ఒక విశేషం. అప్పట్లో విద్యావంతులైన భారతీయులు ఆంగ్ల భాషా ప్రభావంతో తమ ఆలోచనలను ప్రపంచానికి తెలియజేయడానికి ప్రయత్నించేవారు. ఈ నవల ‘ఇండియన్ ఫీల్డ్’ అనే పత్రికలో ధారావాహికగా వెలువడింది. ఒక భారతీయ రచయిత పాశ్చాత్య నవలా నిర్మాణ శైలిని అనుసరిస్తూ దేశీయ ఇతివృత్తంతో రాసిన మొదటి ప్రయత్నం ఇది. ఈ నవలలోని కథా వస్తువు కుటుంబ సమస్యలు, సామాజిక అన్యాయాలు మరియు స్త్రీ పోరాటాల చుట్టూ తిరుగుతుంది.
కథాంశం విషయానికి వస్తే, మాతంగి అనే సాహసోపేతమైన మహిళ జీవితం చుట్టూ ఈ నవల సాగుతుంది. ఆమె భర్త రాజ్ మోహన్ క్రూర స్వభావం కలవాడు. సమాజంలోని కట్టుబాట్లు, గృహ హింస మరియు అణచివేతను ఎదుర్కొంటూ మాతంగి తన వ్యక్తిత్వాన్ని ఎలా కాపాడుకుందనేది బంకించంద్ర అద్భుతంగా చిత్రించారు. అప్పటి భారతీయ సమాజంలోని అంధవిశ్వాసాలు, కుటుంబ సంబంధాలలోని సంక్లిష్టతలను ఈ నవల ప్రతిబింబించింది. ఆ కాలంలో మహిళా పాత్రను ఇంత ధైర్యవంతురాలిగా చిత్రించడం ఒక గొప్ప సాహసమనే చెప్పాలి.
అయితే ప్రాంతీయ భాషల విషయానికి వస్తే, 1857లో హన్నా ముల్లెన్స్ రాసిన ‘ఫుల్మోని ఓ కరుణార్ బిబరణ్’ బెంగాలీలో వచ్చిన తొలి నవలగా కొందరు భావిస్తారు. కానీ అది మతపరమైన ప్రచార ఉద్దేశంతో సాగింది. సంపూర్ణమైన సాహిత్య విలువలతో కూడిన తొలి భారతీయ భాషా నవలగా 1887లో చందూ మీనన్ రాసిన మలయాళ నవల ‘ఇందులేఖ’ మరియు 1889లో వచ్చిన ఒరియా నవల ‘పద్మమాలి’ వంటి వాటిని పేర్కొంటారు. తెలుగులో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రాసిన ‘రాజశేఖర చరిత్రము’ (1878) తొలి నవలగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
బంకించంద్ర ఛటర్జీ ‘రాజ్ మోహన్స్ వైఫ్’ రాసిన తర్వాతే తన శైలిని మార్చుకుని బెంగాలీలో ‘దుర్గేనందిని’ వంటి అద్భుతమైన నవలలను అందించారు. భారతీయ నవల పుట్టుక అనేది కేవలం ఒక పుస్తక ప్రచురణ మాత్రమే కాదు, అది ఒక జాతి తన సొంత కథలను పంచుకోవడానికి ఎంచుకున్న కొత్త మార్గం. సామాజిక మార్పుకు నవల ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా మారుతుందని బంకించంద్ర నాడే నిరూపించారు. ఈ నవల అందించిన ప్రేరణతోనే తర్వాతి కాలంలో అనేక మంది రచయితలు భారతీయ జీవన విధానాన్ని, స్వాతంత్ర్య కాంక్షను తమ రచనల ద్వారా ప్రపంచానికి చాటిచెప్పారు. భారతీయ సాహిత్య యవనికపై నవల అనే ప్రక్రియ నేడు ఎంత విస్తరించినా, దానికి బీజం పడింది మాత్రం ‘రాజ్ మోహన్స్ వైఫ్’ తోనే అని చెప్పవచ్చు.
(సి.హెచ్.ప్రతాప్)
