తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఆధునిక యుగకర్తగా కొనియాడబడే గురజాడ అప్పారావు గారు రచించిన ‘దిద్దుబాటు’ కథ తెలుగు కథా ప్రక్రియలో ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికింది. 1910వ సంవత్సరంలో ‘ఆంధ్రభారతి’ పత్రికలో ప్రచురితమైన ఈ కథ, తెలుగులో తొలి ఆధునిక కథానికగా సాహితీవేత్తలచే గుర్తింపు పొందింది. అంతకుముందు కథలు అద్భుత రస ప్రధానంగానో లేదా కేవలం నీతి బోధనలకే పరిమితమై ఉండేవి. కానీ గురజాడ గారు వాస్తవికతను, సామాజిక స్పృహను జోడించి వాడుక భాషలో ఈ కథను రాసి ఒక విప్లవాత్మక మార్పుకు శ్రీకారం చుట్టారు. మధ్యతరగతి కుటుంబాలలోని మనస్తత్వాలను, స్త్రీ చైతన్యాన్ని ఈ కథ అద్భుతంగా ఆవిష్కరించింది.
ఈ కథా ఇతివృత్తం ప్రధానంగా గోపాలరావు, ఆయన భార్య కమలిని అనే దంపతుల చుట్టూ తిరుగుతుంది. గోపాలరావు విద్యావంతుడైనప్పటికీ, అప్పటి కాలంలోని సామాజిక రుగ్మతల ప్రభావంతో వారకాంతల వ్యామోహంలో పడతాడు. భార్య పట్ల నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరిస్తూ, ఇల్లు మర్చిపోయి తిరుగుతుంటాడు. తన భర్త ప్రవర్తనను గమనించిన కమలిని, ప్రాచీన కాలపు స్త్రీల మాదిరిగా మూలన కూర్చుని ఏడవకుండా, అతడిలో మార్పు తీసుకురావడానికి ఒక తెలివైన పథకం పన్నుతుంది. ఆమె తన పుట్టింటికి వెళ్ళిపోతున్నట్లు ఒక ఉత్తరం రాసి పెట్టి ఇంట్లోనే దాక్కుంటుంది. ఆ ఉత్తరం చదివిన గోపాలరావులో అకస్మాత్తుగా కలిగిన భయం, పశ్చాత్తాపం అతడిని మేల్కొల్పుతాయి. తన తప్పును తెలుసుకుని, భార్య విలువను గ్రహించడమే ఈ కథలోని ప్రధానాంశం.
‘దిద్దుబాటు’ కథలోని పాత్ర చిత్రణ అత్యంత సహజంగా ఉంటుంది. కమలిని పాత్ర ద్వారా గురజాడ గారు ఒక ఆధునిక, ధైర్యవంతురాలైన స్త్రీని పరిచయం చేశారు. ఆమె తన సమస్యను పరిష్కరించుకోవడానికి ఎంచుకున్న మార్గం ఆమె మేధస్సుకు, మనోధైర్యానికి నిదర్శనం. భర్తను నిందించకుండానే, అతడి మనసును మార్చడం ద్వారా ఆమె ఒక ‘దిద్దుబాటు’ను విజయవంతంగా పూర్తి చేస్తుంది. గోపాలరావు పాత్ర అప్పటి సమాజంలోని విద్యావంతుల ద్వంద్వ ప్రవృత్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. బయటకు సంస్కరణలు మాట్లాడినా, వ్యక్తిగత జీవితంలో బలహీనతలకు లోనయ్యే వ్యక్తులను ఈ పాత్ర ద్వారా మనం చూడవచ్చు.
ఈ కథా శైలి సరళమైన గ్రాంధిక ప్రభావం ఉన్న వాడుక భాషలో సాగుతుంది. చిన్న చిన్న వాక్యాలు, చమత్కారంతో కూడిన సంభాషణలు పాఠకుడిని కథలో లీనమయ్యేలా చేస్తాయి. గురజాడ గారు ఈ కథ ద్వారా అప్పట్లో ప్రబలంగా ఉన్న వేశ్యా వ్యామోహాన్ని తీవ్రంగా నిరసించారు. కుటుంబ వ్యవస్థను కాపాడుకోవడంలో స్త్రీలు పోషించాల్సిన క్రియాశీలక పాత్రను ఆయన ఎంతో గొప్పగా చిత్రించారు. ఈ కథ కేవలం ఒక కుటుంబ కథ మాత్రమే కాదు, అది ఒక సామాజిక మార్పుకు చిహ్నం. సంప్రదాయాలకు, ఆధునికతకు మధ్య ఉన్న సంఘర్షణను ఈ కథానికలో మనం స్పష్టంగా చూడవచ్చు.
ముగింపులో చెప్పాలంటే, తెలుగు కథను పండితుల గదుల నుండి సామాన్యుల గుండెల్లోకి తీసుకువచ్చిన ఘనత ఈ కథకే దక్కుతుంది. గురజాడ అప్పారావు గారు ఈ ఒక్క కథతోనే కథా రచనలో ఉండవలసిన శిల్పం, ఎత్తుగడ, ముగింపు వంటి లక్షణాలను వివరించారు. ‘దిద్దుబాటు’ కథలోని వస్తువు నేటికీ సమాజానికి ఎంతో అవసరం. వైవాహిక జీవితంలో పరస్పర గౌరవం, అవగాహన ఉండాలని ఈ కథ చాటిచెబుతుంది. తెలుగు సాహితీవనంలో వికసించిన తొలి ఆధునిక కథగా ‘దిద్దుబాటు’ ఎప్పటికీ తన ప్రత్యేకతను చాటుకుంటూనే ఉంటుంది. ఆధునిక తెలుగు కథకు మార్గదర్శిగా నిలిచిన ఈ రచన, తర్వాతి కాలంలో వచ్చిన అనేక మంది కథకులకు స్ఫూర్తినిచ్చింది.
(సి.హెచ్.ప్రతాప్)
