ప్రపంచ చరిత్ర గమనంలో నిరంతరాయంగా విద్యాబోధన సాగిస్తున్న అత్యంత పురాతన విద్యాసంస్థగా అల్ ఖరావీయిన్ విద్యాపీఠం అగ్రస్థానంలో నిలుస్తోంది. ఉత్తర ఆఫ్రికా ఖండంలోని మొరాకో దేశపు చారిత్రక ఫెజ్ నగరంలో క్రీస్తుశకం ఎనిమిది వందల యాభై తొమ్మిది సంవత్సరంలో ఈ మహోన్నత జ్ఞాన మందిరం ప్రాణం పోసుకుంది. ఫాతిమా అల్ ఫిహ్రి అనే విదుషీమణి, విద్యా దాతృత్వ పరాయణురాలు తన వ్యక్తిగత సంపదనంతటినీ ధారబోసి ఈ విద్యాసంస్థను నిర్మించారు. ప్రపంచ విద్యా యవనికపై ఒక మహిళా మూర్తి స్థాపించిన విద్యా కేంద్రం వెయ్యి ఏళ్లకు పైగా అప్రతిహతంగా కొనసాగడం మహిళా శక్తికి, కార్యదక్షతకు ఒక సజీవ సాక్ష్యం. ఒక సంపన్న కుటుంబంలో జన్మించిన ఫాతిమా తన తండ్రి నుండి వారసత్వంగా లభించిన ధనాన్ని సమాజ హితం కోసం, విశేషంగా అక్షర జ్ఞాన వ్యాప్తి కోసం వెచ్చించి ఈ అద్భుత కట్టడాన్ని నిర్మించారు. తొలుత ఒక ప్రార్థనా మందిరంగా ప్రారంభమైన ఈ ప్రాంగణం అతి తక్కువ కాలంలోనే ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచిన ఉన్నత విద్యా పీఠంగా అభివృద్ధి చెందింది. మధ్యధరా ప్రాంతపు విజ్ఞాన భాండాగారంగా వెలుగొందిన ఈ సంస్థ కొన్ని వందల మంది మేధావులను, శాస్త్రవేత్తలను లోకానికి అందించింది.
ఈ ప్రాచీన విద్యాపీఠంలో బోధన కేవలం ఆధ్యాత్మిక విషయాలకే పరిమితం కాలేదు. ఇక్కడ ధర్మశాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, గణితం, ఖగోళ శాస్త్రం, వ్యాకరణం, వైద్యశాస్త్రం వంటి అనేక వైవిధ్యభరిత లౌకిక శాస్త్రాలలో నిష్ణాతులైన ఆచార్యులు విద్యార్థులకు నిరంతరం శిక్షణ ఇచ్చేవారు. మధ్యయుగ కాలంలో ఆఫ్రికా ప్రాంతం నుండి, యూరప్ ఖండం నుండి, అరబ్ భూభాగాల నుండి వేలాది మంది జిజ్ఞాసువులు విద్యా సముపార్జన కోసం ఇక్కడికి తరలివచ్చేవారు. విభిన్న సంస్కృతుల సమ్మేళనానికి, వినూత్న ఆలోచనా ధోరణుల కలయికకు ఈ విద్యాపీఠం ఒక ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. ఇక్కడి విద్యా విధానం కఠినమైన క్రమశిక్షణతో కూడినదై, తర్కబద్ధమైన వివేచనకు, ప్రయోగాత్మక జ్ఞానానికి అగ్రతాంబూలం ఇచ్చింది. ఆధునిక కాలంలో మనం చూస్తున్న పట్టభద్రులకు ఇచ్చే ధ్రువీకరణ పత్రాల వంటి గుర్తింపు పద్ధతులు ఇక్కడే మొట్టమొదట ప్రారంభమయ్యాయని చారిత్రక పరిశోధనలు వెల్లడిస్తున్నాయి. ప్రస్తుత కాలపు విశ్వవిద్యాలయ వ్యవస్థకు పునాదులు వేసిన తొలి విద్యాసంస్థలలో ఇది అగ్రగామిగా ఉంది.
ప్రసిద్ధ చరిత్రకారుడు ఇబ్న్ ఖల్దూన్ వంటి అసాధారణ మేధావులు ఈ విద్యాపీఠంతో ప్రత్యక్ష అనుబంధం కలిగి ఉండటం దీని కీర్తి ప్రతిష్టలను మరింత పెంచింది. సమాజ శాస్త్రానికి, చరిత్ర పరిశోధనకు నూతన దిశను చూపిన ఖల్దూన్ వంటి వారు ఇక్కడ తమ మేధస్సుకు మెరుగులు దిద్దుకున్నారు. ఈ విద్యాసంస్థకు అనుబంధంగా ఉన్న గ్రంథాలయం ప్రపంచంలోని అత్యంత పురాతనమైన, అపురూపమైన పుస్తకాల నిలయాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇందులో శతాబ్దాల నాటి హస్తప్రతులు, ప్రాచీన చర్మపు కాగితాలపై రాసిన గ్రంథాలు, అరుదైన ఖగోళ శాస్త్ర పటాలు నేటికీ ఎంతో భద్రంగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథాలయం కేవలం కాగితాల కుప్ప కాదు, అది మానవ విజ్ఞాన వికాస క్రమాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక అమూల్యమైన సంపద. చరిత్రకారులు, పరిశోధకులు నేటికీ ఆ పురాతన లిపిలోని రహస్యాలను అధ్యయనం చేయడానికి ఈ విద్యా పీఠాన్ని సందర్శిస్తుంటారు.
అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఉన్నత విద్యా సంస్థలు, ఐక్యరాజ్యసమితికి చెందిన సాంస్కృతిక విభాగమైన యునెస్కో వంటి సంస్థలు అల్ ఖరావీయిన్ను నిరంతరంగా కొనసాగుతున్న అతి పురాతన విశ్వవిద్యాలయంగా గుర్తించాయి. ఈ విద్యాసంస్థ తన వేల ఏళ్ల నాటి విశిష్ట సంప్రదాయాలను కాపాడుకుంటూనే, నేటి ఆధునిక బోధనా పద్ధతులతో మేళవించి విద్యార్థులకు దిశానిర్దేశం చేస్తోంది. ప్రాచీన కట్టడాలలోని మనోహరమైన శిల్పకళ, పారదర్శకమైన అభ్యాస విధానం పర్యాటకులను, విద్యావేత్తలను సమానంగా ఆశ్చర్యానికి గురిచేస్తాయి. కొన్ని వందల ఏళ్ల చరిత్రను, అనేక తరాల మేధో సంపదను తన గర్భంలో దాచుకున్న ఈ విద్యాపీఠం ప్రపంచ జ్ఞాన వారసత్వానికి ఒక మహోన్నత ప్రతీక. జ్ఞాన ప్రవాహానికి కాలం ఎన్నడూ అడ్డుకట్ట వేయలేదని, సాంస్కృతిక పరిరక్షణ దేశాభివృద్ధికి మూలమని ఈ సంస్థ నిరూపిస్తోంది. ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా విరాజిల్లుతున్న అల్ ఖరావీయిన్ రాబోయే తరాలకు సైతం నిరంతర ప్రేరణను అందిస్తూ జ్ఞాన జ్యోతిలా ప్రకాశిస్తోంది. జ్ఞాన తృష్ణ కలిగిన ప్రతి ఒక్కరికి ఈ విద్యాపీఠం ఒక పవిత్ర క్షేత్రంలా కనిపిస్తుంది. వేల సంవత్సరాల నిరంతర ప్రస్థానంలో అనేక రాజకీయ, సామాజిక మార్పులు సంభవించినప్పటికీ, ఈ సంస్థ తన విద్యా సేవలను ఆపకుండా కొనసాగించడం విశేషం. సమాజ వికాసంలో విద్య పోషించే పాత్రకు ఇది ఒక అద్భుత నిదర్శనం.
(సి.హెచ్.ప్రతాప్)
