భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో కథా ప్రక్రియకు వేల ఏళ్ల నేపథ్యం ఉన్నది. ప్రాచీన కాలంలో ‘పంచతంత్రం’, ‘కథాసరిత్సాగరం’, ‘హితోపదేశం’ వంటి అద్భుతమైన కథా సంకలనాలు సంస్కృత భాషలో వెలువడ్డాయి. అయితే ఆధునిక రూపంలో, అంటే పశ్చిమ దేశాల కథా నిర్మాణ శైలిని అనుసరిస్తూ ఒక భారతీయ రచయిత రాసిన మొట్టమొదటి చిన్న కథ ఏది అనే అంశంపై పరిశోధకులలో భిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, 1898వ సంవత్సరంలో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ సోదరి అయిన స్వర్ణకుమారి దేవి రాసిన ఒక కథ లేదా అదే కాలంలో వెలువడిన రవీంద్రుడి కథలను తొలి ఆధునిక కథలుగా పరిగణిస్తారు. కానీ విద్యావంతుల ఆమోదం పొందిన ఆధారాల ప్రకారం బెంగాలీ రచయిత పూర్ణచంద్ర ఛటోపాధ్యాయ రాసిన ‘మధుమతి’ (1873) లేదా రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రాసిన ‘భిఖారిణి’ (1877) భారతీయ ఆధునిక కథా సాహిత్యంలో మైలురాళ్ళుగా నిలిచాయి.
రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రాసిన ‘భిఖారిణి’ (బిచ్చగత్తె) కథను అనేకమంది విమర్శకులు ఒక భారతీయ రచయిత రాసిన తొలి పరిపూర్ణమైన ఆధునిక చిన్న కథగా గుర్తిస్తారు. ఇది 1877లో ‘భారతి’ అనే పత్రికలో ప్రచురితమైంది. అప్పటి వరకు ఉన్న కథలు కేవలం నీతిని బోధించడానికో లేదా అద్భుత రస ప్రధానంగానో సాగేవి. కానీ ఠాగూర్ ఈ కథ ద్వారా సామాజిక వాస్తవికతను, మానవ సంబంధాలలోని సున్నితమైన భావోద్వేగాలను వచన రూపంలో ప్రవేశపెట్టారు. ఒక అంధురాలైన యువతి జీవితం, ఆమె పట్ల సమాజం చూపే వివక్షను ఈ కథ అత్యంత హృద్యంగా చిత్రించింది. ఇది భారతీయ కథా గమనంలో కొత్త ఒరవడికి శ్రీకారం చుట్టింది.
తెలుగు సాహిత్య విషయానికి వస్తే, గురజాడ అప్పారావు రాసిన ‘దిద్దుబాటు’ (1910) కథను తొలి ఆధునిక కథగా పిలుస్తారు. కానీ అంతకంటే ముందే అంటే 1880వ దశకంలోనే వివిధ పత్రికలలో కథా ప్రయత్నాలు జరిగాయి. భాండారు అచ్చమాంబ రాసిన ‘ధనత్రయోదశి’ (1902) కూడా తొలి తెలుగు కథలలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. భారతీయ కథా సాహిత్యం ఆరంభంలో సామాజిక సంస్కరణలు, మధ్యతరగతి కుటుంబాల సమస్యలు, బ్రిటిష్ పాలనలోని ఇబ్బందులను ప్రధాన వస్తువులుగా తీసుకుంది. కథ అనేది కేవలం వినోద సాధనం మాత్రమే కాకుండా సమాజానికి ఒక అద్దం పట్టే సాధనంగా రూపాంతరం చెందింది.
ఒక భారతీయ రచయిత రాసిన మొదటి కథా సంకలనాన్ని పరిశీలిస్తే, ఠాగూర్ రాసిన ‘గల్పగుచ్ఛ’ అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది. భారతీయ రచయితలు తమ చుట్టూ ఉన్న జీవితాలను, గ్రామీణ నేపథ్యాలను, నిస్సహాయుల గాథలను కథల ద్వారా ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. విదేశీ కథా శైలిని మన దేశీయ ఆత్మతో మేళవించి రాయడం వల్ల ఈ కథలు ప్రపంచ స్థాయి గుర్తింపును పొందాయి. ప్రాచీన కాలంలోని గొలుసుకట్టు కథల నుండి విడివడి, ఒకే ఒక ఇతివృత్తంతో, పరిమితమైన పాత్రలతో తక్కువ సమయంలో చదివేలా రూపొందించబడిన ఈ ఆధునిక కథా ప్రక్రియ నేడు భారతీయ సాహిత్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రూపంగా ఎదిగింది.
ఈ విధంగా 19వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో మొదలైన భారతీయ ఆధునిక కథా ప్రస్థానం నేడు వేల సంఖ్యలో కథానికలు, నవలికలుగా విస్తరించింది. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, ప్రేమచంద్, గురజాడ వంటి మహానుభావులు వేసిన పునాదులే నేటి కథా సాహిత్యానికి ఆధారం. భారతీయ కథ కేవలం ఒక భాషకే పరిమితం కాకుండా అన్ని ప్రాంతీయ భాషల్లోనూ ఏకకాలంలో వికసించడం మన దేశపు గొప్పతనం. ఒక సామాన్యుడి కష్టాన్ని లేదా ఒక చిన్న సంఘటనను లోతైన తాత్వికతతో జోడించి చెప్పే ఈ కళాఖండాలు భారతీయ మేధస్సుకు నిదర్శనంగా నిలుస్తున్నాయి.
(సి.హెచ్.ప్రతాప్)
